Archivo

Entradas Etiquetadas ‘Guerra’

Insistint amb les meves manies semàntiques, vull dedicar aquest article a una paraula que des de fa uns quants anys ha anat perdent el seu sentit. Em refereixo al terme “terrorisme”. El llenguatge ens ha de servir per classificar la realitat, pas essencial per tal d’entendre-la. Que cada cosa tingui el seu nom és important, i de nou no només és una qüestió teòrica. Recordem que en el clàssic 1984 de George Orwell els lingüistes del règim desenvolupen una nova llengua, el Newspeak, que es construeix a través de la supressió progressiva de paraules, per tal de donar lloc a un idioma ideològicament satisfactori pel règim.

Tots els que hem crescut a l’Estat espanyol hem tingut més o menys present el terrorisme. Ocasionalment, un cotxe bomba matava uns agents de la Guardia Civil, o un regidor d’algun ajuntament petit era cosit a trets per uns pistolers, per no parlar dels ocasionals segrestos. Sabíem que un grup amb unes determinades idees duia a terme aquests actes com a mesura de pressió per assolir els seus objectius polítics, i a això ho anomenàvem terrorisme. Però a partir d’un cert moment, aquesta definició comença a expandir-se. En espais d’opinió, però també acadèmics, la paraula terrorisme va començar a fer-se servir per qualificar altres coses. I un bon dia ens trobem que quan el govern dels Estats Units (o qualsevol altre) emprèn alguna acció armada, aquesta és qualificada de terrorisme pels periodistes però també per un nombre important d’intel·lectuals. I aquí es on cal aturar-se. Si em diuen que és terrorisme que un regidor d’un ajuntament mori per una bomba lapa al seu cotxe i que també és terrorisme la invasió d’Iraq per part d’Estats Units, llavors un dels dos està en fora de joc. Això, o bé que la paraula terrorisme tan sols és un sinònim de violència letal. Si qualsevol que exerceix violència resulta que exerceix terrorisme, llavors la paraula no té sentit. Podem eliminar el terrorisme del diccionari, perquè amb la violència ja en tenim prou.

Això sense entrar en altres confusions sobre el terme. Una de molt comuna és confondre terrorisme amb terroritzar, i s’arriba a la conclusió que qui infon terror és terrorista. He sentit gent argumentant que l’Església és terrorista, ja que presumptament infon terror amb les seves amenaces de càstig diví i perpetu. Per refutar l’argument, aquesta mateixa lògica ens portaria a afirmar que el moviment ecologista és terrorista. No? L’esquema és idèntic al de la religió: “compliu amb els preceptes que nosaltres prediquem (siguin religiosos o mediambientals) o sofrireu un càstig terrible (sigui la condemnació de l’ànima o cataclismes naturals en el futur)”. De fet, per aquest barem, el moviment ecologista seria encara més terrorista que l’Església, ja que fa el mateix i a més a més ho fonamenta sobre bases científiques, per la qual cosa l’amenaça és més creïble. Altre cop, podríem eliminar el terrorisme del diccionari, amb terroritzar ja fem. I així podríem seguir…

Fins aquí he parlat de què no és el terrorisme, així que toca aclarir què és. Insisteixo en la necessitat de que un terme defineixi una realitat concreta i ens ajudi a classificar-la i a entendre-la, que són passos imprescindibles per un anàlisi crític i conscient del món que ens envolta. Què és el terrorisme? Segons la RAE, terrorisme és “1. Dominación por el terror. 2. Sucesión de actos de violencia ejecutados para infundir terror.” Al meu entendre, la Real Academia cau en els errors que he posat de manifest. La seva definició s’acosta a confondre el terrorisme amb terroritzar i amb la violència, per no dir que la definició nº1 és absolutament errònia, ja que a efectes pràctics dins aquesta definició hi podria cabre també el “bullying” que té lloc en escoles i instituts. Segons el diccionari de l’IEC, el terrorisme és un “moviment polític que utilitza el terror basat en la violència com a eina de pressió”. La definició de l’Institut d’Estudis Catalans és senzilla, però afina molt: acota una realitat concreta amb unes característiques específiques.

El cert és que no hi ha cap gran acord sobre la definició del terrorisme. Si un visita la wikipedia i busca “Definition of terrorism” podrà fer-se una idea de la qüestió i de la dificultat de que hi hagi una única definició. Jo tinc la meva, la que vull compartir. Parteixo de la base de la definició de l’IEC, i li afegeixo que el moviment no és estatal, i que busca assolir uns objectius dins un context territorial, objectius que podem ser caire polític, ideològic o religiós. No és una definició perfecta, per que no n’hi ha cap, però serveix per entendre la realitat sense destruir el concepte, i amb això em conformo. Les paraules han de mantenir el seu sentit. Si el perden i podem anar aprimant el diccionari és que alguna cosa no funciona. Si perdem una paraula, llavors la nostra capacitat per entendre i valorar la realitat que aquesta paraula describia en resulta alterada, normalment per a mal. I el terrorisme no és un tema banal.

Algú es pot estranyar de que vulgui excloure els estats de la definició. Al meu entendre, els estats no fan terrorisme, fan altres coses. Fan política exterior, fan guerres, fan operacions encobertes… Poden dur a terme actes il·legals o iniquitats extraordinàries, però el fet de ser estats fa que simplement juguin en una altra lliga. Evidentment, no oblido allò que en diuen “terrorisme d’estat”. El terrorisme d’estat existeix, i en el meu proper article parlaré sobre en quines condicions un estat pot ser (més o menys) terrorista.

18 de enero

Cada mañana reviso las portadas de los periódicos generalistas para, básicamente, leer las noticias del día anterior y recrearme en el «más de lo mismo». Es curiosísimo como cada periódico genera sus propias noticias, modelando la realidad a su antojo y dirigiendo el pensamiento de sus lectores hacia el campo que más les interesa.

Por poner ejemplos con nombres y apellidos, El Mundo lleva años con el raca-raca de que el castellano está perseguido en Catalunya. Hasta hace no mucho, insistía en la teoría conspirativa del 11-M y otras chorradas de por el estilo, que se han demostrado falsas a posteriori. Pero a ellos les da igual, prefieren huír hacia adelante que cambiar de temática. Será que les funciona.

Otro ejemplo es Público, para quienes hace dos semanas que únicamente hay guerra en Gaza. Aun con la severidad de los ataques y lo injusto de las muertes, parecen haber olvidado el resto de conflictos o noticias que han aparecido estos días. De nuevo, les da absolutamente igual.

Podría seguir, pero cualquiera que revise regularmente las líneas editoriales ya sabe de qué pie calza cada uno.

Todo esto nos lleva a lo que, a mi juicio, es más grave de esta situación. Podría decirse que los lectores de un periódico son fieles a su medio, lo compran y leen regularmente, y seguramente no siguen otra fuente de información con otro punto de vista. Están totalmente manipulados, opinando sobre temas que les son ajenos, por el mero hecho de que su redactor estrella se lo sugiere.

En el programa del día 10 comentábamos lo absurdo de tomar partido encarnizadamente en una guerra que no entendemos, movidos por los medios, quienes nos obligan a «estar con ellos o contra ellos».

¿Y si a mí no me da la gana de estar con nadie? Yo no quiero identificarme ni con un bando ni con el otro, ni tomar partido; es más, tengo derecho a que no me interese en absoluto el conflicto —al margen, como digo, de los horrores que toda guerra provoca. Y pido perdón por abusar de la guerra en Gaza como mero ejemplo; pero mi subconsciente no puede escapar al exceso de información.

Todo este bombardeo de información, finalmente, nos lleva a una despersonalización absoluta, donde no somos más que un número, un votante, una firma en una hoja que pide al Gobierno tal o cual. Olvidamos que tenemos vida propia, amigos, familia; nos disolvemos en la masa social, componiendo una ínfima parte de algo mayor. Nos indignamos por las muertes en Gaza mientras ignoramos que la mujer de nuestro vecino se ha suicidado porque tiene problemas de alcoholismo, nos enfadamos con nuestros amigos de toda la vida porque ellos son pro-Barça y nosotros pro-Espanyol; en definitiva, simpatizamos con desconocidos a costa de nosotros mismos.

Aunque tengamos un día fantástico, el trabajo nos haya salido mejor de lo esperado, hayamos comido bien y haya gente que nos quiera, cuando llegamos a casa los medios nos obligan a enfadarnos, enfrentarnos al resto de la sociedad o incluso a temer por nuestra integridad. A base de bombardearnos con negatividad y terror nos convertimos en un pequeño átomo que forma parte de un gran ente, olvidando que ese ente no existiría de no ser por los átomos que lo componen.

16 de enero

Con motivo de los recientes sucesos en la franja de Gaza, cantidad de articulistas, opinadores varios y ciudadanos de a pie han empleado repetidas veces el termino “genocidio” para referirse a la situación experimentada por los habitantes de los territorios ocupados por el estado de Israel desde 1967. Me parece una elección de palabras extraordinariamente desafortunada, no sólo porque es semánticamente errónea, sinó porque además tiene implicaciones que van más allá del diccionario. El genocidio es algo demasiado serio para frivolizar con ello. Pero éste pequeño articulo no va dedicado al perpetuo conflicto en la tierra más sagrada del mundo. Allí he encontrado el pretexto, pero la reflexión sobre el asunto me ha hecho cruzar el Mediterráneo de vuelta a las Españas, donde no es extraño encontrar utilizaciones muy equivocadas de palabras muy serias.

Cuando usamos una palabra muy grave para calificar algo que objetivamente no se ajusta a dicha palabra estamos haciendo dos cosas. La primera es denostar ese algo que calificamos, aunque seguramente esto será intencional.  Pero la segunda es la que me preocupa más. Consiste en que si usamos esa palabra muy  fuerte para adjetivar algo que no es tan grave, entonces le estamos quitando sentido a la palabra. En abstracto esto puede sonar muy raro, o poco importante, por lo que es necesario ilustrarlo con ejemplos. Y como he dicho, los tenemos al lado.

Me llama la atención la alegría con la que en España se usa, especialmente contra ciertas opciones políticas (aunque también con otros grupos), el adjetivo “facha”, que según la RAE es un adjetivo despectivo coloquial que significa “fascista” o también “de ideología reaccionaria”. Esa misma definición ya me parece un desatino, porque pone al mismo nivel lo reaccionario (que según la misma RAE significa oposición a las innovaciones en materia política) con el fascismo, que no es un concepto abstracto, sino un movimiento concreto que ha dejado una huella muy importante en la historia.

Creo que el ejemplo perfecto es del principal partido de la oposición a nivel estatal. Como los otros partidos, recibe críticas, pero no es  descabellado afirmar que el PP genera una dosis excepcional de anticuerpos, unos anticuerpos que a menudo se sirven del adjetivo “facha” para articular sus vehementes críticas al partido de Don Mariano. En todo caso, cada vez que oigo a alguien calificar el Partido Popular (o su gente) de “facha” me parece un gran error. En primer lugar porque el PP no merece dicho calificativo. Si se quiere se les puede llamar  conservadores, autoritarios (pero no más que cualquier otro con mayoría absoluta), unilateralistas, centralistas (excepto cuando necesitan votos de diputados vascos y catalanes para aprobar presupuestos), falsos liberales… pero no fascistas. Aunque no caigan simpáticos, el Partido Popular participa de un sistema democrático, del proceso electoral y aceptar perder unas elecciones sin montar un golpe de estado. Se que ésto último suena muy exagerado, pero en muchos países del mundo no está tan claro que se acepte perder deportivamente. El PP acepta y cumple las reglas del juego, o en cualquier caso, no las incumple más que los otros partidos. Para los amigos de Godwin, no me vengan con comparaciones con el partido nazi. Para empezar, el PP no tiene un milicia de partido que se dedique a prender fuego a los locales de otros partidos, y así tantas otras cosas… Lo más cercano que ha estado de quebrantar la democracia fue la Ley de Partidos, hecha ad hoc para ilegalizar partidos políticos con determinadas características, ley que, por cierto, el PSOE ha seguido aplicando con gran entusiasmo. Pero todo esto no es lo que me duele cuando oigo llamar “fachas” a políticos o miembros del PP, aunque existan adjetivos mucho más acertados. Lo que me duele es  que con esta acción se frivoliza con una cosa muy seria, que es el fascismo.

El fascismo es una ideología que, aplicada, lleva a uno de los regímenes más opresivos y controladores que ha conocido la humanidad. La historia nos muestra que es algo que puede pasar, que ha pasado y que tiene consecuencias muy graves. Más importante aún, no debemos creer que no puede repetirse. Si llamamos fascistas a una gente cuya peor falta no se acerca al fascismo ni de lejos no solo les estamos insultando, estamos haciendo algo peor. Estamos frivolizando con el fascismo. Le estamos quitando a la palabra parte de su carga, de su sentido. Cuando empezamos a tildar de “facha” cualquier actitud que no nos gusta, acabamos por olvidar lo que es el fascismo. Y olvidar las verdaderas implicaciones del fascismo es el primer paso para que pueda renacer. Las palabras son importantes, y no solo es una cuestión semántica.

10 de enero

¡Acordáos de visitar el nuevo blog, si aún no lo habéis hecho! Está en http://blog.damelavoz.es

Teníamos pensado hablar de varios temas pero, viendo que la noticia del mes da mucho de sí, hemos pensado en hacer un monográfico divulgativo sobre la situación en Oriente Medio, separando claramente la parte objetiva de la subjetiva, para que cada uno pueda hacerse una idea propia de lo que está sucediendo. Lo podéis complementar con el artículo de Oriol «Las tres metas de Israel» y, desde luego, contrastadlo con cualquier otra fuente de información.

Al final nos ha sobrado un poco de tiempo, y ponemos a parir una portada de El Mundo que viola la Ley de Godwin y la demanda de ayudas por parte de la industria del porno estadounidense.

Hablando de Godwin, en este programa lo invocamos hasta un total de seis veces. La diversión está garantizada.

Podéis escuchar el programa desde el reproductor que hay en la sección derecha, o bien bajar el fichero mp3 desde aquí.

Cuando los diarios o la televisión españolas (o catalanas, para el caso es lo mismo) informan sobre una guerra en la que Israel es uno de los contendientes, ni tan siquiera hace falta seguir la noticia para saber que es lo que dirán. Si la IDF quita del medio a un líder terrorista, estará “poniendo en peligro a civiles” y “provocando violencia”. Si llueven misiles sobre Ashkleton o S’derot, “se han lanzado cohetes de Gaza”, vamos, como si eso pudiera herir a nadie… no, verdad? Si les cae una bomba a un grupo de milicianos, “Israel asesina a 20 civiles”… no hace falta que vaya siguiendo.

En esta guerra informativa of sorts, las víctimas mortales siempre son la verdad y la razón, no necesariamente por este orden. Cuando el discurso ya está elegido de antemano, los hechos no tienen demasiada importancia y se ajustan al guión del día, y razonar… para qué? si ya sabes la respuesta, no hace falta pensar más allá. No pagamos para pensar, sino para leer y obedecer como borregos. Israel es el mal, y circulen que aquí no hay nada que ver.

Si estais leyendo blogs como este, es posible que, como yo, echeis en falta un poco de información y análisis objetivo en los medios. Por eso, después de estar unos días siguiendo el tema como he podido, pretendo echar mis cinco céntimos en el asunto. Tomadlo como una guia para ver esta guerra con un poco más de perspectiva.

Por cierto, es largo. No lo pretendia pero ha salido así. Es vuestra última oportunidad para huir, ahora que podeis.

Leer más…